Hiệp hội mía đường bức xúc, công ty, nhà máy thì lo âu và nông dân chán nản... Trong khi đó, các bộ, ngành chủ quản lại chưa tìm ra giải pháp tháo gỡ khó khăn. Trước tình hình nêu trên, rất cần Chính phủ chỉ đạo quyết liệt để ngành mía đường sớm ổn định và phát triển bền vững.

Sản xuất bấp bênh

Về đồng bằng sông Cửu Long, dừng chân tại xã Lưu Nghiệp Anh, huyện Trà Cú, tỉnh Trà Vinh, nơi có hơn 1.800 ha diện tích trồng mía, nhiều nhất trong vùng nguyên liệu của tỉnh, gặp Chủ tịch UBND xã Thái Hoàng Đang, chúng tôi được biết: Hai năm nay, giá mía xuống thấp, người trồng mía gặp nhiều khó khăn. Nhưng người dân nơi đây "dù lỗ cũng phải ôm cây mía mà sống". Ra cánh đồng mía ở ấp Xoài Lơ, chị La Thị Thơm đang làm cỏ cho vuông mía của mình cho biết: Hai năm nay trồng mía không có lãi, vì vậy phải bỏ công ra tự làm lấy những công đoạn nhẹ như làm cỏ, đánh lá để giảm chi phí thuê mướn, lấy công để bù lỗ thôi...

Chuyện trồng mía không có lãi không chỉ ở tỉnh Trà Vinh, người trồng mía ở tỉnh Hậu Giang cũng đang gặp khó. Nông dân Lý Mến (xã Hỏa Lựu, TP Vị Thanh) cho biết: "Trồng mía mấy năm nay bán không có lãi, cho nên sau khi thu hoạch mía xong chuyển sang canh tác lúa. Bởi, làm lúa một năm được ba vụ, nếu vụ hè thu và thu đông có hòa thì cũng còn được vụ lúa đông xuân". Còn anh Nguyễn Hoàng Giang, nông dân ở xã Tân Tiến, thì quyết định chuyển năm công đất mía sang trồng dưa hấu, anh cho biết: "Tạm thời gia đình trồng dưa hấu thử trong một năm, nếu giá mía có lên và ổn định thì sẽ quay lại sang trồng mía, còn nếu bấp bênh như thế này thì trồng màu luôn".

Tại cánh đồng thôn An Hòa, xã Phú An, huyện Đác Pơ, tỉnh Gia Lai, ông Nguyễn Văn Hào đang thuê người chặt nốt ruộng mía cuối cùng của gia đình. Ông cho biết: Các ruộng mía nhà tôi năm nay chỉ đạt gần 70 tấn/ha, giá cân tại ruộng, chỉ được 580 nghìn đồng/tấn. Với giá mía như thế là không có lãi, sang năm tôi sẽ chuyển sang trồng bí. Không riêng gì gia đình nhà ông Hào, tất cả những gia đình trồng mía tự phát trong khu vực đều không cho năng suất cao do không đưa được cơ giới hóa vào sản xuất, cách thức chăm bón không đúng quy trình, ruộng đồng manh mún, tốn công sức... Đây là cánh đồng do dân tự trồng, không nằm trong diện tích quy hoạch của nhà máy.

Thực tế cho thấy, cùng trồng một cây, nhưng do cách tổ chức sản xuất chậm đổi mới tư duy và đưa tiến bộ khoa học vào đồng ruộng, cho nên nghề trồng mía vẫn luôn trong tình trạng bấp bênh, không bền vững.

Thị trường hỗn loạn Theo điều tra thực tế của phóng viên Báo Nhân Dân, hiện, giá đường được các nhà máy đường (NMĐ) xuất đi trung bình từ 12 nghìn đến 12.500 đồng/kg. Trong khi giá đường bán lẻ tại các siêu thị trong nước là 17 nghìn đồng/kg. Sự chênh lệch giá nêu trên được ngành mía đường lý giải: Là do phải qua các khâu trung gian như: đại lý cấp 1 (là các công ty), rồi từ các công ty mới cung ứng đến các siêu thị. Việc giá là do cung cầu thị trường quyết định... Nghịch lý ở chỗ ngành mía đường thường xuyên kêu giá đường đang giảm như "tụt dốc không phanh" thì người tiêu dùng lại đang phải chịu giá cao. Theo HHMĐ Việt Nam, hiện mỗi năm lượng đường nhập lậu tràn vào Việt Nam từ 300 đến 400 nghìn tấn, bán với giá thấp hơn đường trong nước từ 3.000 đến 4.000 đồng/kg. Bên cạnh đó, chưa kể một số doanh nghiệp lợi dụng việc tạm nhập tái xuất, để bán "chui" trong nước, đã góp phần đẩy số lượng đường trong nước tồn kho ngày càng cao.

Theo Bộ Công thương, niên vụ 2012-2013 vừa qua, Bộ đã cho phép xuất khẩu 500 nghìn tấn (bao gồm cả đường RS và RE) qua cửa khẩu Bản Vượt, Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Nhưng theo báo cáo của UBND tỉnh Lào Cai, đến hết ngày 31-12-2013, cả 12 doanh nghiệp thương mại và một đơn vị sản xuất (Tổng Công ty mía đường 1) cũng chỉ xuất khẩu được 325 nghìn tấn, không mua đủ số lượng đường của các nhà máy để xuất khẩu. Trên cơ sở đó, Bộ Công thương cân đối lại cung cầu cho thấy niên vụ 2012 - 2013 sản xuất cả nước đạt 1.550 nghìn tấn (theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn); tồn kho vụ trước chuyển sang 173 nghìn tấn và nhập khẩu theo hạn ngạch thông quan 73 nghìn tấn. Tổng nguồn cung là 1.796 nghìn tấn; trong đó, tổng nguồn cầu là 1.725 nghìn tấn (tiêu dùng trong nước là 1.400 tấn, xuất khẩu 325 nghìn tấn). Như vậy, lượng đường thừa chuyển sang niên vụ 2013 - 2014 là 71 nghìn tấn.

Theo Bộ Công thương thì số liệu trên cho thấy tổng lượng đường dư thừa khác xa so với con số mà Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN và PTNT) và HHMĐ Việt Nam công bố (khoảng hơn 300 nghìn tấn). Bên cạnh đó, Bộ Công thương cũng lý giải, loại đường RE chủ yếu được sử dụng làm nguyên liệu cho các doanh nghiệp sản xuất các loại thực phẩm tiêu dùng thường xuyên trong nước như: sữa, nước giải khát, bánh kẹo... cho nên cần được bảo đảm cung ứng đủ để phục vụ sản xuất trong nước. Và căn cứ vào thực tế xuất khẩu đường niên vụ 2012 - 2013, lượng đường RE xuất khẩu qua các cửa khẩu phụ cũng không đáng kể, chỉ được 15 nghìn tấn. Như vậy, có thể thấy vụ mía đường vừa qua đường RE chỉ vừa đủ đáp ứng nhu cầu trong nước. Để bảo đảm cân đối, Bộ Công thương cũng đề nghị Bộ NN và PTNT cần cân đối chuẩn xác sản lượng sản xuất và nhu cầu tiêu dùng thực tế để Bộ Công thương có cơ sở xem xét điều hành việc xuất khẩu. Trước tình hình nêu trên, phóng viên Báo Nhân Dânđã liên lạc nhiều lần với lãnh đạo Bộ NN và PTNT; Cục Chế biến nông, lâm, thủy sản và nghề muối về vấn đề nêu trên, nhưng Bộ thì hướng dẫn xuống Cục làm việc; còn Cục lại chỉ lên Bộ. Cuối cùng lãnh đạo nào cũng trả lời... bận đi công tác và họp không thể cung cấp thông tin. Phải chăng, chính Bộ chủ quản cũng đang bế tắc không tìm ra lối thoát cho ngành mía đường?

Còn HHMĐ Việt Nam lại cho rằng, nếu Bộ Công thương căn cứ vào số liệu của HHMĐ và Bộ NN và PTNT thì khi đường RE thừa sao Bộ Công thương lại không cho xuất khẩu? Tại sao lại bắt ngành mía đường phải gánh chịu cho các ngành khác như: bánh, kẹo, sữa...?

Công ty cổ phần Mía đường - Nhiệt điện Gia Lai đầu tư 170 tỷ đồng cho nông dân phát triển vùng nguyên liệu mía niên vụ 2014 - 2015.

Doanh nghiệp giấu thông tin, ghìm chân nhau

Khi trao đổi ý kiến với lãnh đạo các nhà máy đường, chúng tôi hỏi số lượng đường tồn trong nhà máy của vụ trước là bao nhiêu, nhưng đều nhận được câu trả lời giống nhau là: Phải bí mật thông tin, nếu muốn biết thì qua HHMĐ Việt Nam sẽ cung cấp. HHMĐ là đầu mối thông tin, nhưng con số phát ra từ nơi này chưa có đơn vị nào đứng ra kiểm chứng. Như vậy, tồn kho hơn 300 nghìn tấn đường trong niên vụ 2012-2013 của HHMĐ Việt Nam đưa ra liệu có chính xác? Tại sao các NMĐ phải che giấu thông tin?

Phải chăng, chính những thông tin thiếu minh bạch cũng là một phần dẫn đến ngành mía đường rơi vào cảnh "nhiễu loạn".

Trong khi số lượng đường tồn kho ngày càng tăng cao, giá thấp, không có lãi... nhưng NMĐ nào cũng "tuyên bố" sẽ đầu tư mở rộng thêm dây chuyền sản xuất để tăng công suất ép mía. Đó có phải là chiến lược để NMĐ tồn tại và phát triển, hay chỉ để ghìm chân nhau?

Mặc dù HHMĐ cũng đã khuyến cáo, nhà máy nào có vùng quy hoạch tốt, làm ăn phát triển thì việc nâng công suất là cần thiết để giảm bớt thời gian sản xuất, nhà máy nào thiếu năng lực, hoạt động chậm, không có vùng nguyên liệu thì không nên tăng công suất.

Nhưng trên thực tế, việc tăng hay giảm là do các nhà máy quyết định, mạnh ai nấy làm. Các bộ, ngành chủ quản cũng không quan tâm định hướng cho nên đành "thả nổi", tất yếu sẽ rơi vào khủng hoảng.

Phó Tổng Giám đốc NMĐ Bình Định Phan Lâm Tường cho biết: Với tình hình giá đường xuống thấp như hiện nay chắc chắn nhiều nhà máy trong nước sớm muộn sẽ phải đóng cửa. Nhà máy của chúng tôi có 98% cổ phần của Ấn Độ. Tuy nhiên với giá đang bán 12.100 đồng/kg là đang không có lãi, cho nên đây là nỗi lo của toàn ngành chứ không riêng gì NMĐ Bình Định. Để khắc phục khó khăn, chúng tôi đang mở rộng thêm dây chuyền sản xuất từ 3.000 tấn/ngày lên 6.000 tấn/ngày và cũng đã xây dựng được hai vùng nguyên liệu: tại tỉnh Gia Lai 6.000 ha và tỉnh Bình Định 4.000 ha. Nhà máy cũng đã đầu tư 40 máy cày để hỗ trợ bà con làm đất và trồng; ngoài ra còn hỗ trợ bà con mượn giống, phân bón không tính lãi khi nào thu hoạch mía mới phải trả. Còn Giám đốc Công ty Mía đường Trà Vinh Nguyễn Hiền, cho biết: Theo quy định của Tổng công ty, theo giá đường hiện nay thì giá thu mua mía nguyên liệu chỉ khoảng 800 đồng/kg/10ccs, nhưng công ty vẫn thu mua với giá 900 đồng để giảm bớt khó khăn cho người trồng mía.

Đã đến lúc các NMĐ và các doanh nghiệp phải cạnh tranh sòng phẳng giữa "sân chơi" kinh tế thị trường. Nhà máy, công ty nào mạnh, tìm ra hướng đi mới bền vững sẽ tồn tại và nhà máy, công ty nào yếu không đủ sức cạnh tranh sẽ tự "đào thải". Rõ ràng câu chuyện ngành mía đường cho thấy đang thiếu một sự thống nhất ngay từ các bộ, ngành chủ quản, thiếu sự liên kết, hợp tác giữa chính quyền, NMĐ và người nông dân, đòi hỏi phải tái cơ cấu, giảm giá thành, liên kết sản xuất chặt chẽ để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Năng suất thấp, chi phí cao Theo tính toán của bà con trồng mía, mỗi vụ mía mất từ 10 đến 12 tháng và chi phí từ 750 đến 780 đồng/kg, nhưng giá mía bán ra chỉ ở mức 700 đến 860 đồng/kg, những diện tích mía không đạt chữ đường thì thương lái mua thấp hơn (khoảng 650 đồng/kg). Thua lỗ kéo dài, việc nông dân bỏ trồng mía là điều khó tránh khỏi. Những năm gần đây, người trồng mía ở đồng bằng sông Cửu Long đã quay lưng lại với cây mía, chuyển sang trồng các loại cây khác.

Ông Lê Văn Nhớ, ấp Phương Thạnh, xã Phương Phú, huyện Phụng Hiệp (Hậu Giang), sau bao năm gắn bó với cây mía cũng mạnh dạn bỏ 1 ha mía để chuyển sang trồng cam, quýt. Ông so sánh: Một công cam, quýt có thể cho thu nhập 75 triệu đồng, nếu trúng mùa thì không dưới 100 triệu đồng. Còn mía trồng trúng thì cũng chỉ được 10 triệu đồng/công, mà chi phí thì rất nhiều. Ông Nguyễn Văn Ni Cô ở xã Phương Phú, cũng đã chuyển 1,5 ha mía sang trồng cây ăn quả và rau màu cho biết: "Đối với nông dân như chúng tôi, muốn chuyển đổi không phải dễ, vì phải lo vấn đề đầu tư, vốn liếng, chưa kể kỹ thuật trồng, rồi lo đầu ra... Tuy bước đầu chưa biết hiệu quả kinh tế ra sao, nhưng ít ra cũng thoát khỏi cái vòng luẩn quẩn của cây mía!".

Trong năm 2013, HHMĐ Việt Nam và Bộ NN và PTNT nhiều lần kiến nghị Bộ Công thương cho phép xuất khẩu đường linh hoạt qua cửa khẩu phụ. Nhưng chỉ được Bộ Công thương cấp phép "nhỏ giọt" là nguyên nhân dẫn đến lượng đường tồn kho nhiều trong niên vụ 2012-2013 (hơn 300 nghìn tấn). Còn Bộ Công thương lại cho rằng, thông tin đường tồn nêu trên là không chính xác. Nếu theo cân đối cả năm thì lượng đường thừa không đáng kể... Chuyện "đưa đẩy" thông tin về nhau như thế chẳng khác nào "quả bóng chuyền chân" trong vòng luẩn quẩn, đến bao giờ mới tìm ra giải pháp ổn định lâu dài, thoát khỏi cảnh "lỗi tại cơ chế chính sách". Mới đây, Bộ Công thương đã có báo cáo gửi Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải, theo đó chính Bộ Công thương và Bộ NN và PTNT cũng thừa nhận trong thời gian qua, sự phối hợp của hai bộ đôi lúc còn chưa chặt chẽ, chưa kịp thời...

Tại các cuộc hội thảo về ngành mía đường, những nguyên nhân nêu trên đã được các nhà quản lý, nhà khoa học, các doanh nghiệp chỉ ra. Nhưng giải pháp vẫn chưa thật sự đồng bộ và thống nhất.

Theo Nhân dân